Jerzy Passendorfer to jeden z tych polskich reżyserów, których nazwisko kojarzy każdy – nawet jeśli nie każdy potrafi je od razu przypisać do właściwej twarzy. Urodzony 8 kwietnia 1923 roku w Wilnie, przez dekady kształtował oblicze polskiego kina wojennego, a potem zaskoczył wszystkich serialem, który do dziś wywołuje nostalgię u kilku pokoleń widzów. Jego filmografia to kilkadziesiąt tytułów, nagrody z czterech kontynentów i dorobek, który spokojnie mógłby wystarczyć na kilku reżyserów. Zmarł 20 lutego 2003 roku w Skolimowie pod Warszawą, kilka tygodni przed osiemdziesiątymi urodzinami.
Droga do kamery – od konspiracyjnego teatru do łódzkiej szkoły filmowej
Urodzony w Wilnie Passendorfer debiutował jako aktor teatralny jeszcze w czasie II wojny światowej – w latach 1943–1945 występował w konspiracyjnym teatrze Adama Mularczyka w Krakowie. To nie był przypadkowy epizod: zaangażowanie w kulturę podziemną pokazuje, że od samego początku traktował sztukę poważnie, nie jako hobby, lecz jako misję.
Po wojnie rozpoczął naukę aktorstwa w Studium Dramatycznym Juliusza Osterwy przy krakowskim Starym Teatrze, a następnie założył Polski Teatr Akademicki w Krakowie. W 1946 roku ukończył Kurs Przygotowania Filmowego i rozpoczął pracę jako operator w krakowskiej ekipie Polskiej Kroniki Filmowej. Dopiero potem przyszedł czas na reżyserię.
Studia reżyserskie rozpoczął w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, po czym kontynuował je na Wydziale Filmowym i Telewizyjnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze – dyplom uzyskał w 1951 roku. W Czechosłowacji zrealizował kilka filmów oświatowych. Od 1953 roku pracował jako asystent reżysera, między innymi u boku Leonarda Buczkowskiego w „Przygodzie na Mariensztacie”.
Debiut fabularny i pierwsze kroki w kinie
Passendorfer zadebiutował jako samodzielny reżyser w 1957 roku dramatem sensacyjnym „Skarb kapitana Martensa”. Film powstał na podstawie książki Janusza Meissnera „S/T Samson wychodzi w morze”. To był sygnał, że nowy reżyser nie boi się ambitniejszych tematów i potrafi sprawnie prowadzić narrację – choć prawdziwy przełom miał dopiero nadejść.
Przez całą karierę wyreżyserował kilkadziesiąt obrazów, często dotykających trudnej tematyki wojennej. Najwięcej filmów zrealizował w latach 60. i 70. Był to okres, gdy polskie kino wojenne przeżywało swój złoty wiek, a Passendorfer stał się jednym z jego filarów.
„Zamach” (1958) – film, który zdobył świat
W 1958 roku Passendorfer wyreżyserował „Zamach” – wojenny dramat psychologiczny rekonstruujący udany zamach AK na szefa policji SS, generała Kutscherę, zwanego katem Warszawy. Film powstał w oparciu o scenariusz powstańca warszawskiego Jerzego Stefana Stawińskiego.
To, co wyróżniało „Zamach” na tle ówczesnego polskiego kina wojennego, to podejście do materiału. Istniało coś, co odróżniało utwór Passendorfera od najsłynniejszych produkcji „szkoły polskiej” – optymistyczne, pełne nadziei zakończenie. Zamach na Kutscherę, choć okupiony ofiarami, powiódł się, a ci, którzy ocaleli, nie zaprzestali walki.
Film nie został entuzjastycznie przyjęty przez polskich krytyków, przychylniej oceniono go podczas międzynarodowych festiwali filmowych w Meksyku, Włoszech, Hiszpanii i Argentynie. I to był dopiero początek lawinowego sukcesu za granicą.
„Zamach” zdobył nagrody na czterech festiwalach międzynarodowych – w tym nagrodę za reżyserię w Meksyku, nagrodę FIPRESCI w San Sebastián oraz aż trzy wyróżnienia na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata w Argentynie: nagrodę dla najlepszego filmu, nagrodę Argentyńskiej Komisji Krytyki Teatralnej i nagrodę za scenariusz.
Za „Zamach” Passendorfer otrzymał nagrodę za reżyserię na festiwalu filmowym w Meksyku. Łącznie zdobył 8 nagród i wyróżnień zagranicznych, w tym FIPRESCI na festiwalu w San Sebastián.
Współpraca z Wojciechem Żukrowskim – trylogia wojenna
Nad kilkoma scenariuszami Passendorfer współpracował z Wojciechem Żukrowskim. To partnerstwo okazało się wyjątkowo owocne i zaowocowało kilkoma ważnymi tytułami w jego filmografii.
„Skąpani w ogniu” (1963)
„Skąpani w ogniu” z 1963 roku przedstawiają proces osiedlania się napływowej ludności w zachodniej części Polski, na Ziemiach Odzyskanych – obraz walk politycznych, konfliktów narodowościowych i osobistych dramatów. Passendorfer otrzymał za ten film nagrodę ministra obrony narodowej I stopnia. To był film odważny tematycznie, dotykający kwestii, które w ówczesnej Polsce były politycznie drażliwe.
„Barwy walki” (1964) i „Kierunek Berlin” (1968)
„Barwy walki” z 1964 roku opowiadają o skomplikowanej sytuacji politycznej polskiego ruchu oporu pod koniec wojny w Górach Świętokrzyskich – film wyróżniono nagrodą ministra kultury i sztuki II stopnia. Z kolei „Kierunek Berlin” z 1968 roku to obraz ostatnich tygodni drugiej wojny światowej, berlińskiej ofensywy wiosną 1945 roku, uhonorowany nagrodą ministra obrony narodowej.
Wszystkie trzy filmy łączy coś więcej niż wspólny scenarzysta – to konsekwentne zainteresowanie ludzkim wymiarem wojny, nie tylko jej heroiczną stroną, ale też politycznym i społecznym skomplikowaniem tamtych lat.
Inne ważne tytuły – różnorodność w dorobku
Passendorfer nie ograniczał się wyłącznie do kina wojennego. Zrealizował też komedię muzyczną „Mocne uderzenie”, wykorzystującą popularność muzyki big beatowej oraz zespołów Skaldowie i Niebiesko-Czarni. To pokazuje, że potrafił sprawnie poruszać się w zupełnie innej konwencji.
Za obraz „Zabijcie czarną owcę” dostał nagrodę Katolickiego Biura Filmowego OCIC na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián w Hiszpanii. Spośród najważniejszych filmów Passendorfera wymienić można m.in. „Zamach”, „Sygnały”, „Powrót”, „Skąpanych w ogniu”, „Barwy walki”, „Zabijcie czarną owcę” czy „Zwycięstwo”.
„Janosik” – dzieło życia i fenomen telewizyjny
W pierwszej połowie lat 70. powstało najbardziej popularne dzieło Passendorfera – serial telewizyjny, a potem film kinowy „Janosik” – opowieść o legendarnym tatrzańskim zbójniku, który łupił możnych i stawał w obronie biednych. Serial zdobył serca milionów widzów i do dziś jest punktem odniesienia dla całego pokolenia Polaków.
W pamięci widzów Passendorfer zapisał się właśnie dzięki kultowemu serialowi „Janosik”, po którego sukcesie wyreżyserował w 1974 roku film fabularny pod takim samym tytułem. Dwuetapowe podejście do tematu – najpierw serial, potem pełnometrażowy film kinowy – było przemyślaną decyzją, która pozwoliła w pełni wyeksploatować potencjał tej historii.
Serial „Janosik” z 1973 roku to jedno z najchętniej oglądanych dzieł w historii polskiej telewizji – Marek Perepeczko w roli tytułowej stał się ikoną popkultury, a sam serial był sprzedawany do wielu krajów, w tym do Czechosłowacji, NRD i ZSRR.
Passendorfer nie tylko reżyserował i pisał scenariusze – występował także jako aktor, między innymi w serialach „Dom”, „Janosik” oraz „Stawka większa niż życie”. Człowiek orkiestra polskiego kina, który rozumiał produkcję filmową od podszewki.
Działalność organizacyjna i akademicka
W latach 1971–72 Passendorfer kierował zespołem filmowym „Tor”, a w latach 1972–75 zespołem „Panorama”. Obie jednostki odegrały ważną rolę w polskim kinie tamtego okresu.
Od listopada 1974 do sierpnia 1979 roku był radcą ambasady PRL i dyrektorem Instytutu Polskiego w Wiedniu. Na początku lat 80. został dyrektorem Biura Współpracy z Zagranicą Telewizji Polskiej. W latach 80. pełnił też funkcję prodziekana do spraw artystycznych na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Był współzałożycielem i dwukrotnie wiceprezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. To zaangażowanie w budowanie środowiska filmowego – nie tylko własna twórczość – świadczy o tym, że traktował kino jako zbiorowe przedsięwzięcie, wymagające instytucjonalnego zaplecza.
Mandat poselski i życie publiczne
W latach 1996–1997 Passendorfer był posłem na Sejm II kadencji z listy Sojuszu Lewicy Demokratycznej – zastąpił Aleksandra Kwaśniewskiego, który został wybrany na urząd prezydenta RP. To jeden z ciekawszych faktów w jego biografii: reżyser filmowy, który przez rok zasiadał w parlamencie w następstwie prezydenckiego wyboru.
Nagrody i odznaczenia
Passendorfer został odznaczony między innymi Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi oraz Srebrnym Medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej”. Do tego dochodzi imponujący dorobek festiwalowy.
- Nagroda za reżyserię – Festiwal Filmów Fabularnych w Meksyku (za „Zamach”)
- Nagroda dla najlepszego filmu – Mar del Plata, Argentyna (za „Zamach”)
- II nagroda Argentyńskiej Komisji Krytyki Teatralnej – Mar del Plata (za „Zamach”)
- Nagroda FIPRESCI – Międzynarodowy Festiwal Filmowy w San Sebastián
- Nagroda OCIC Katolickiego Biura Filmowego – San Sebastián (za „Zabijcie czarną owcę”)
- Złoty Ekran – Nagroda Specjalna za popularyzację w telewizji wiedzy o historii najnowszej
- Nagroda ministra obrony narodowej I stopnia (za „Skąpani w ogniu”)
- Nagroda ministra kultury i sztuki II stopnia (za „Barwy walki”)
Pochówek i pamięć
Passendorfer zmarł w czwartek 20 lutego 2003 roku w Domu Aktora w podwarszawskim Skolimowie. Spoczywa na stołecznych Starych Powązkach – jednej z najbardziej prestiżowych nekropolii w Polsce, gdzie chowani są wybitni przedstawiciele kultury i nauki.
Jego filmografia obejmuje kilkadziesiąt tytułów – od kameralnych dramatów wojennych, przez przygodowe filmy sensacyjne, po wielki telewizyjny serial, który oglądała cała Polska. Wyreżyserował kilkadziesiąt obrazów, często dotykających trudnej tematyki wojennej – i właśnie ta konsekwencja tematyczna, połączona z rzemieślniczą solidnością, sprawia, że jego nazwisko wciąż pojawia się w rozmowach o złotym okresie polskiego kina.