Hipokryta to osoba, która głosi określone zasady, a sama ich nie przestrzega. Słowo odnosi się do nieszczerości, obłudy i rozdźwięku między deklaracjami a postępowaniem. Najczęściej pojawia się w ocenie moralnej czyjegoś zachowania, zwłaszcza wtedy, gdy ktoś publicznie kreuje się na prawego, a prywatnie działa odwrotnie. To wyraz mocny, zwykle wyraźnie krytyczny.
Znaczenie słowa „hipokryta”
W podstawowym znaczeniu hipokryta to człowiek obłudny, fałszywy w sferze zasad, poglądów lub emocji. Nie chodzi tylko o zwykłe udawanie. Sednem jest tu sprzeczność: co innego mówić, co innego robić, a przy tym stwarzać pozory uczciwości, moralności albo dobrej woli.
W codziennym użyciu słowo to bywa kierowane do osób, które piętnują zachowania obecne u nich samych, pouczają innych, choć same nie dają przykładu, albo demonstrują cnoty wyłącznie na pokaz. Z tego powodu „hipokryta” brzmi ostrzej niż „nieszczery” czy „fałszywy”.
„Hipokryta” nie jest zwykłym odpowiednikiem „kłamcy”. Kłamca może mijać się z prawdą w konkretnej sprawie, a hipokryta buduje cały wizerunek oparty na pozorach moralnej spójności.
Synonimy słowa „hipokryta”
Oto szeroka lista synonimów, od najczęstszych po bardziej literackie, publicystyczne i potoczne: aktor, bigot, człowiek dwulicowy, człowiek fałszywy, dewot, dwojaki, dwulicowiec, facecjonista moralny, fałszywiec, faryzeusz, fikcyjnie cnotliwy, kłamca moralny, komediant, krętacz moralny, obłudnik, obłudnica, pozorant, pozer moralny, świętoszek, świętoszkowaty moralista, tartuf, udawacz, wilk w owczej skórze.
Nie wszystkie z tych wyrazów są równorzędne. Część to synonimy bardzo bliskie, a część działa tylko w określonym kontekście: religijnym, obyczajowym, publicystycznym albo potocznym.
Grupy znaczeniowe i kontekst użycia
Synonimy najbardziej podstawowe i neutralniejsze
- obłudnik
- dwulicowiec
- człowiek dwulicowy
- człowiek fałszywy
- fałszywiec
- udawacz
Te formy najlepiej pasują do tekstów ogólnych, szkolnych, publicystycznych i codziennej polszczyzny. „Obłudnik” i „dwulicowiec” są najbliższe znaczeniowo słowu „hipokryta”.
Synonimy mocno oceniające, z wyraźnym ładunkiem emocjonalnym
- faryzeusz
- świętoszek
- tartuf
- wilk w owczej skórze
- pozer moralny
- krętacz moralny
Tu pojawia się silniejsza krytyka. Takie wyrazy sugerują nie tylko nieszczerość, lecz także ostentacyjne kreowanie się na lepszego, uczciwszego albo bardziej pobożnego, niż jest się w rzeczywistości.
Synonimy związane z religijnością lub pozorowaną cnotą
- bigot
- dewot
- faryzeusz
- świętoszek
- świętoszkowaty moralista
Takie określenia sprawdzają się wtedy, gdy obłuda łączy się z ostentacyjną pobożnością, rygoryzmem obyczajowym albo publicznym demonstrowaniem cnót.
Synonimy bardziej literackie, obrazowe lub stylizowane
- aktor
- komediant
- pozorant
- tartuf
- wilk w owczej skórze
To słownictwo przydaje się w felietonie, eseju, recenzji czy bardziej stylowym komentarzu. Jest mniej dosłowne, ale często mocniej działa na wyobraźnię.
Subtelne różnice między synonimami
Hipokryta i obłudnik są sobie bardzo bliskie. „Obłudnik” częściej brzmi nieco bardziej książkowo i mocniej wiąże się z udawaniem cnót.
Dwulicowiec akcentuje podwójność postawy: inne oblicze publiczne, inne prywatne. To dobre słowo, gdy chodzi o zmienność wobec ludzi lub sytuacji.
Świętoszek nie oznacza po prostu osoby religijnej. To ktoś, kto ostentacyjnie pokazuje swoją rzekomą moralność, zwykle po to, by wypaść lepiej w oczach innych. W tym wyrazie słychać ironię.
Faryzeusz ma silne tło kulturowe i biblijne. Dobrze nadaje się do wypowiedzi bardziej podniosłych, publicystycznych albo retorycznych. Sugeruje formalizm moralny i przywiązanie do pozorów.
Tartuf to wyraz literacki, wywiedziony z bohatera Moliera. Oznacza człowieka udającego cnotliwego dla własnych korzyści. Brzmi inteligentnie, ale jest rzadszy i bardziej stylizowany.
„Dewot” i „bigot” nie zawsze są ścisłymi zamiennikami słowa „hipokryta”. Mogą oznaczać także przesadną, ostentacyjną pobożność bez wyraźnego elementu podwójnych standardów. Synonimiczność pojawia się dopiero wtedy, gdy ta pobożność okazuje się maską.
Przykłady użycia synonimów w praktyce
W debacie publicznej często najtrafniejsze okazują się słowa nie najmocniejsze, lecz najprecyzyjniejsze. Zamiast wrzucać wszystkie określenia do jednego worka, lepiej dobrać je do tonu wypowiedzi i konkretnej sytuacji.
- Potępiał znajomych za brak zasad, a sam regularnie je łamał, więc trudno było nie uznać go za obłudnika.
- W pracy uchodził za wzór uczciwości, lecz za plecami współpracowników mówił zupełnie co innego — typowy dwulicowiec.
- Jego publiczne kazania o skromności brzmiały jak występ świętoszka, bo prywatnie uwielbiał ostentacyjny luksus.
- Ten polityk po raz kolejny wystąpił w roli faryzeusza: piętnował dokładnie to, z czego sam wcześniej korzystał.
Jak dobrać najlepszy synonim
Do tekstu neutralnego najlepiej pasują obłudnik, dwulicowiec i fałszywiec. W języku ostrzejszym, bardziej emocjonalnym, mocniej wybrzmią świętoszek, faryzeusz i tartuf. Gdy chodzi o obrazowość, dobrze działają wilk w owczej skórze i komediant, choć są mniej dosłowne.
Słowo hipokryta pozostaje jednak jednym z najmocniejszych i najcelniejszych określeń wtedy, gdy trzeba nazwać rozdźwięk między deklarowaną moralnością a rzeczywistym postępowaniem. To nie tylko fałsz. To fałsz podszyty pozą.