Maria Curie-Skłodowska to jedyna osoba w historii, która zdobyła Nagrodę Nobla w dwóch różnych dziedzinach nauki – fizyce i chemii. Urodziła się w Warszawie, kształciła w warunkach, w których kobietom odmawiano prawa do nauki, a mimo to zrewolucjonizowała rozumienie materii i promieniowania. Odkryła dwa pierwiastki – polon i rad, ukuła pojęcie radioaktywności i stworzyła fundamenty radiochemii oraz medycyny nuklearnej. Jej historia to nie jest opowieść o szczęściu ani o sprzyjających okolicznościach – wręcz przeciwnie.
Warszawa, ul. Freta 16 – skąd pochodzi Maria Skłodowska
Maria Salomea Skłodowska urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie. Warszawa znajdowała się wówczas w Królestwie Polskim, będącym częścią Imperium Rosyjskiego. Jej rodzicami byli Władysław – profesor matematyki i fizyki, nauczyciel w warszawskich szkołach średnich – i Bronisława z Boguskich, nauczycielka oraz dyrektorka szkoły. Oboje rodzice wychowywali swoje dzieci w duchu głębokiego patriotyzmu.
Maria była najmłodsza z piątki dzieci, w domu nazywana Manią. Już od najwcześniejszych lat przejawiała wysoką inteligencję – prawdopodobnie potrafiła czytać już w wieku 4 lat. Gdy miała dziewięć lat, jej najstarsza siostra Zofia zmarła na tyfus, zaś dwa lata później została osierocona przez matkę, która po wieloletniej chorobie zmarła na gruźlicę. Straty te naznaczyły ją na całe życie, ale nie złamały jej ambicji.
Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie znajduje się w Warszawie przy ulicy Freta, w domu, w którym wielka polska uczona przyszła na świat.
Edukacja wbrew systemowi – Latający Uniwersytet i droga do Paryża
Maria uczęszczała do III Gimnazjum Żeńskiego, które ukończyła w 1883 roku ze złotym medalem. Dalsze kształcenie w kraju było jednak niemożliwe z powodów systemowych. Młoda Skłodowska poznawała nauki przyrodnicze w latach 1884–85, uczęszczając do nielegalnego „Latającego Uniwersytetu”. Założyła wówczas także nieformalną szkółkę dla wiejskich dzieci, gdzie uczyły dzieci czytać i pisać – prowadzenie takiej działalności groziło więzieniem bądź deportacją na Sybir.
Młode kobiety zawarły pakt z siostrą Bronisławą – wpierw Maria miała pomóc jej w utrzymaniu na studiach medycznych w Paryżu, a następnie starsza siostra miała odwdzięczyć się tym samym. Maria zatrudniła się więc jako guwernantka u rodziny Żórawskich w Szczukach i wysyłała połowę swojej pensji za granicę.
Ponieważ działające na terenie Polski uniwersytety nie przyjmowały kobiet, w 1891 roku Maria wyjechała do Paryża, gdzie na Sorbonie zapisała się na wydział nauk matematyczno-przyrodniczych. Mimo wszystko ukończyła tam dwa licencjaty – z fizyki i matematyki. Warunki, w jakich studiowała, były bardzo trudne – brakowało jej pieniędzy nawet na podstawowe potrzeby.
Pierre Curie – mąż, partner naukowy, tragedia
Dopiero po ukończeniu studiów Maria poznała swojego przyszłego męża, starszego o 8 lat Piotra Curie. Pracując w podobnych dziedzinach, szybko znaleźli wspólny język, a 25 lipca 1895 roku wzięli ślub cywilny. Pierre był wspólnie z bratem Jacquesem odkrywcą piezoelektryczności, autorem „prawa Curie” i zasady symetrii.
Z mężem Pierre’em Curie Maria miała dwie córki: Irène Joliot-Curie i Ève Curie. Irèna urodziła się w 1898 roku – w przyszłości została naukowcem i noblistką. Ève (ur. 1904) była działaczką pokojową, pianistką i późniejszą biografką matki. Małżeństwo Marii i Piotra było bardzo udane – wspólnie pracowali i dokonywali odkryć z zakresu fizyki mimo początkowo skromnych możliwości sprzętowych.
Tragiczna śmierć Piotra w wypadku drogowym w 1906 roku była prawdziwym ciosem dla Skłodowskiej-Curie. Pierre zginął, gdy wpadł pod wóz konny na jednym z najbardziej ruchliwych skrzyżowań Paryża. Rząd chciał jej przyznać emeryturę po zmarłym mężu, jednak odpowiedziała, że sama potrafi się utrzymać i zapewnić godny byt swoim dzieciom.
Odkrycia, które zmieniły naukę
Radioaktywność – nowy rozdział w fizyce
W 1897 roku Maria Skłodowska-Curie podjęła się badań eksperymentalnych w ramach przygotowań do pisania pracy doktorskiej. Przedmiotem jej zainteresowania były niewidzialne promienie emitowane przez sole uranu. Do badań użyła precyzyjnego i czułego elektrometru zamiast metody fotograficznej, która ze względu na jakość ówczesnych klisz dawała tylko wyniki jakościowe, niepowtarzalne i często błędne.
Okazało się, że natężenie promieniowania w różnych minerałach zawierających uran nie jest proporcjonalne do zawartości tego pierwiastka. Na tej podstawie badaczka wysunęła śmiałą hipotezę, że istnieje nowy, nieznany pierwiastek promieniotwórczy. To był przełomowy moment – intuicja naukowa, która zmieniła fizykę i chemię na zawsze.
Polon i rad – dwa pierwiastki dla świata
Prowadzone badania doprowadziły do odkrycia w 1898 roku polonu – nazwanego tak na cześć ojczyzny Marii. Nazwanie nowego pierwiastka „polonem” było gestem głęboko patriotycznym – Polska nie istniała wówczas na mapie Europy jako samodzielne państwo. W grudniu 1898 roku państwo Curie byli gotowi przedstawić wyniki swych badań paryskiej Akademii Umiejętności i ogłosili odkrycie właściwości chemicznych radu.
Żeby wydzielić rad, sprowadzali całe tony – łącznie około ośmiu – radioaktywnej smółki uranowej. W 1903 roku udało im się osiągnąć kolejny cel i otrzymać decygram czystego chlorku radu. Skala wysiłku była ogromna, a warunki pracy – prymitywne. Pracowali w przeciekającym szopie, bez odpowiedniego wyposażenia i ochrony.
W okresie, gdy kobiety miały trudności z dostaniem się na wyższe uczelnie i kiedy odmawiano im wielu praw, zwłaszcza studiowania nauk ścisłych na równi z mężczyznami, wielu ludziom wydawało się mało prawdopodobne, by wspaniały pomysł systematycznego badania promieniotwórczości mógł się zrodzić samodzielnie w głowie młodej Polki.
Wśród Francuzów częste było wtedy przekonanie, że to wybitny uczony Piotr Curie podsunął swej żonie temat badań i czuwał nad nimi, a Maria pełniła tylko rolę pomocniczą. Jednak wszystkie znane fakty świadczą o tym, że jest to przekonanie błędne i niesprawiedliwe.
Dwie Nagrody Nobla – rekord, który nie został pobity
Rok 1903 przyniósł małżeństwu Curie Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Była to nagroda za badania nad zjawiskiem promieniotwórczości. Miesiąc po śmierci męża Maria otrzymała po nim katedrę fizyki, co sprawiło, że została pierwszą kobietą profesorem wykładającą na Sorbonie.
Po przedwczesnej, tragicznej śmierci Piotra Curie w 1906 roku Maria Curie-Skłodowska kontynuowała badania samodzielnie. W 1911 roku została uhonorowana drugą Nagrodą Nobla, tym razem z chemii. Była pierwszą kobietą wyróżnioną Nagrodą Nobla oraz pierwszą osobą nagrodzoną nią w dwóch dziedzinach. Do dziś nikt tego rekordu nie pobił.
Dwa Nobile z różnych dziedzin nauki – fizyki (1903) i chemii (1911) – w historii nagrody zdobyła tylko jedna osoba: Maria Curie-Skłodowska.
I wojna światowa – nauka na froncie
W trakcie I wojny światowej dzięki Marii na froncie używano przenośnych aparatów rentgenowskich, co znacząco poprawiło diagnostykę i ocaliło życie wielu żołnierzy. W 1914 roku po wybuchu I wojny światowej Maria Skłodowska-Curie zorganizowała wojskowe lecznictwo radiologiczne, które ratowało życie żołnierzom, między innymi zagrożonym amputacją kończyn.
Mobilne stacje rentgenowskie, które organizowała i obsługiwała, zyskały wśród żołnierzy przydomek „małe Curie”. Była to jedna z pierwszych na taką skalę praktycznych aplikacji odkryć naukowych na polu walki. W sytuacji, gdy inni cofali się przed ryzykiem, ona jeździła na front.
Więź z Polską i Warszawa – do końca
W 1913 roku Skłodowska-Curie uczestniczyła w otwarciu Pracowni Radiologicznej w Warszawie, a już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rozpoczęła starania o otwarcie w kraju Instytutu Radowego, którego wybudowanie było jej najgorętszym życzeniem.
W 1925 roku przyjechała do Warszawy na uroczystość położenia kamienia węgielnego pod budowę Instytutu Radowego przy ulicy Wawelskiej, zaś w 1932 roku na jego uroczyste otwarcie – była to jej ostatnia wizyta w ojczyźnie. Instytut ten obecnie nosi nazwę Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie.
Mimo że całe dorosłe życie spędziła we Francji, nigdy nie zrezygnowała z polskiego nazwiska. Konsekwentnie podpisywała się jako Maria Skłodowska-Curie – co w ówczesnym świecie akademickim było gestem, który wymagał odwagi.
Wychowanie córek – matka z zasadami
Dużą wagę przykładała do wychowania swoich córek, ich edukacji, a także aktywności fizycznej, którą uważała za niezwykle istotną. Mimo że wychowywała je na Francuzki, by uchronić je od konfliktu wyboru między ojczyznami, zatrudniła polską guwernantkę, dzięki czemu Irène i Ève uczyły się polskiego.
Wraz ze znajomymi profesorami z Sorbony utworzyła kolegium dla grupki ich dzieci, w którym każde z uczonych dawało elementarne wykłady. Irène Joliot-Curie poszła w ślady matki – również została naukowcem i podobnie jak matka otrzymała za swoje dokonania Nagrodę Nobla. Ève z kolei opisała życie matki w jednej z najbardziej znanych biografii naukowych XX wieku.
Śmierć i dziedzictwo
W wyniku kilkudziesięcioletniej pracy z radem Maria Curie-Skłodowska była jedną z pierwszych śmiertelnych ofiar choroby popromiennej. Zmarła 4 lipca 1934 roku na ostrą białaczkę leukopeniczną na tle nabytej pancytopenii, w wyniku długotrwałego działania promieniowania jonizującego.
Pogrzeb odbył się 6 lipca na cmentarzu w Sceaux. Maria spoczęła obok męża, który w 1906 roku zginął w wypadku. W 1995 roku prochy małżonków spoczęły w miejscu pochówku francuskich bohaterów narodowych – na paryskim Panteonie. Maria była pierwszą kobietą uhonorowaną w ten sposób i pierwszą osobą nie urodzoną we Francji, która tu spoczęła.
Jej naukowe dziedzictwo jest żywe do dziś. Jej odkrycia wykorzystywane są jako mini źródła promieniowania w brachyterapii oraz w badaniach diagnostycznych z izotopami o krótkim okresie rozpadu. Jej praca przyczyniła się do rozwoju nowoczesnych technik diagnostycznych, w tym pozytonowej tomografii emisyjnej (PET), która znajduje szerokie zastosowanie w diagnostyce nowotworów.
Maria Curie-Skłodowska stworzyła nową gałąź nauki o radioaktywności, której poświęciła całe swoje życie.
Najważniejsze fakty w skrócie
- Urodzona: 7 listopada 1867, Warszawa, ul. Freta 16
- Rodzice: Władysław Skłodowski (nauczyciel matematyki i fizyki) i Bronisława Skłodowska z Boguskich (nauczycielka)
- Mąż: Pierre (Piotr) Curie – ślub cywilny 26 lipca 1895
- Córki: Irène Joliot-Curie (noblistka, 1898–1956) i Ève Curie (działaczka pokojowa i biografka matki, 1904–2007)
- Odkrycia: polon (1898), rad (1898), zjawisko radioaktywności
- Nagroda Nobla z fizyki: 1903 (wspólnie z Pierrem Curie i Henri Becquerelem)
- Nagroda Nobla z chemii: 1911 (samodzielnie)
- Pierwsza kobieta-profesor Sorbony (1906)
- Założycielka Instytutu Radowego w Paryżu (1912) i inicjatorka powstania Instytutu Radowego w Warszawie (otwarty 1932)
- Zmarła: 4 lipca 1934, choroba popromienna
- Panteon w Paryżu: 1995 – pierwsza kobieta spoczywająca tam z własnych zasług
Notatki z jej laboratorium do dziś są tak radioaktywne, że przechowywane są w ołowianych pojemnikach, a dostęp do nich wymaga podpisania specjalnych oświadczeń. To chyba najlepszy dowód na to, jak blisko – dosłownie – żyła ze swoją nauką.
—