Wiele osób ma wrażenie, że pisownia „stamtąd” i „z tamtąd” to detal, którym nie warto się przejmować. Dawniej często wystarczało „napisać, żeby było zrozumiale”, a kwestia ortografii schodziła na dalszy plan. Coraz częściej jednak oczekuje się nie tylko poprawności stylistycznej, ale i zgodności z normą językową – w mailach, raportach, a nawet w wiadomościach prywatnych. Jedno dodatkowe „z” potrafi zmienić ocenę całego tekstu na mniej profesjonalną. Dlatego warto raz na zawsze uporządkować: jak pisze się poprawnie – „stamtąd” czy „z tamtąd” – i skąd bierze się ta różnica.
„Stamtąd” czy „z tamtąd”? Krótka, konkretna odpowiedź
Poprawna forma to tylko jedna: stamtąd. Pisownia „z tamtąd” jest błędna, podobnie jak „z stamtąd”. W języku polskim nie ma potrzeby dodawania osobnego „z”, ponieważ jest ono już zawarte w samej formie „stamtąd”.
Co ważne, nie chodzi tu o modę, nową rekomendację czy „upiększanie” języka. To po prostu utrwalona od dawna zasada słowotwórcza: wyraz „stamtąd” powstał z połączenia przyimka „z” i zaimka „tam”, ale obecnie funkcjonuje jako jeden wyraz.
Skąd się wzięło „stamtąd”? Krótkie wyjaśnienie słowotwórcze
Żeby zrozumieć, czemu „z tamtąd” razi w tekście, dobrze jest zobaczyć, jak ten wyraz w ogóle powstał. „Stamtąd” to tak naprawdę historyczne połączenie „z tamtąd”, w którym:
- „tam” oznacza miejsce, o którym mowa (gdy wskazuje się coś oddalonego),
- „-tąd” jest elementem wskazującym kierunek „z jakiego miejsca?”,
- „z” – przyimek – stopił się z resztą wyrazu i dziś nie jest już zapisywany osobno.
Tak samo powstały inne, podobne formy:
- stąd (z + tąd),
- skąd (z + kąd → kędy → skąd),
- stamtąd (z + tamtąd),
- spoza (z + poza).
Jeśli w polszczyźnie pojawia się wyraz zaczynający się na „s-” i odpowiada na pytanie „skąd?” („stąd”, „stamtąd”, „skąd”), z dużym prawdopodobieństwem to dawne połączenie z przyimkiem „z”, które dziś zapisuje się łącznie.
Dlaczego „z tamtąd” wydaje się niektórym naturalne?
Mimo jasnej reguły, forma „z tamtąd” pojawia się bardzo często – także w tekstach oficjalnych. Powody są dość proste i wynikają z codziennego użycia języka.
Mowa potoczna kontra zapis
W mowie większość osób naturalnie wzmacnia kierunek, dodając „z”: „wrócił z tamtąd”, „przyjechała z tamtąd po południu”. Słyszalne jest wówczas zarówno „z”, jak i „s-” na początku wyrazu. Ucho przyzwyczaja się do podwójnego „z/s”, a ręka automatycznie przenosi to na zapis.
W efekcie powstają konstrukcje typu:
- „wrócił z stamtąd” – błąd,
- „wrócił z tamtąd” – błąd,
- „wrócił stamtąd” – forma poprawna.
Iluzja „logiczności”
Drugie źródło błędu to próba „rozłożenia” wyrazu na czynniki pierwsze. Skoro mówi się „z domu”, „z pracy”, „z miasta”, niektórym wydaje się, że poprawne będzie też „z tamtąd” – bo „tam” też jest miejscem. Logika użytkowa kłóci się tu jednak z logiką systemu językowego. „Stamtąd” to nie rzeczownik, więc nie zachowuje się jak „dom” czy „miasto”.
Wpływ innych konstrukcji
Często błąd wzmacnia porównanie typu:
- „z domu tam” → poprawne,
- „z tamtego miejsca” → poprawne,
- „z tamtej strony” → poprawne.
Skoro powyższe wersje są poprawne, w głowie zaczyna brzmieć naturalnie także „z tamtąd”. Różnica jest taka, że tu „tamtego”, „tamtej” to przymiotniki przy rzeczownikach, a „stamtąd” jest samodzielnym zaimkiem przysłownym, który już zawiera informację „skąd?”.
Jak poprawnie używać „stamtąd” w zdaniach?
Najprościej zapamiętać: jeśli mowa o kierunku „z jakiegoś miejsca”, wystarczy samo „stamtąd”. Bez dodatkowego „z”.
- „Wyszedł stamtąd godzinę temu.”
- „Zabrała wszystkie swoje rzeczy stamtąd.”
- „Pociąg stamtąd przyjedzie o 18:30.”
- „Nie pamięta, co przywiózł stamtąd na pamiątkę.”
W każdym z tych zdań nie ma potrzeby dodawania osobnego przyimka. Sama forma „stamtąd” odpowiada na pytanie „skąd?” – tak jak „stąd” odpowiada na „skąd? (z tego miejsca)”.
„Stamtąd”, „z tamtego miejsca”, „z tamtej strony” – kiedy co wybrać?
Zdarza się, że ktoś ma opór przed używaniem „stamtąd”, bo brzmi mu zbyt potocznie albo zbyt „ogólnie”. W takiej sytuacji warto rozważyć świadomy wybór między kilkoma konstrukcjami.
Gdy chodzi po prostu o kierunek
Jeśli jedyną ważną informacją jest to, że coś pochodzi z innego miejsca, bez jego doprecyzowania, najlepszym wyborem jest właśnie „stamtąd”:
- „Zawsze wraca stamtąd zmęczony.”
- „Przywiozła stamtąd kilka książek.”
Takie użycie jest neutralne stylistycznie – nadaje się i do tekstów prywatnych, i do oficjalnych.
Gdy trzeba coś doprecyzować
Jeśli tekst wymaga precyzji (raport, opis sytuacji, instrukcja), często lepiej rozwinąć wskazanie miejsca:
- „Przywiózł dokumenty z tamtego oddziału.”
- „Zabrano sprzęt z tamtej sali.”
- „Decyzja przyszła z tamtego urzędu.”
W takich zdaniach „stamtąd” byłoby mniej informacyjne. Konstrukcja z rzeczownikiem („oddział”, „sala”, „urząd”) jest po prostu dokładniejsza i lepiej brzmi w tekście urzędowym czy firmowym.
Gdy mowa o kierunku „z tamtej strony”
Osobną grupę tworzą wyrażenia typu:
- „Wieje z tamtej strony góry.”
- „Samochód nadjechał z tamtego kierunku.”
Tu „stamtąd” także byłoby formalnie poprawne („Samochód nadjechał stamtąd”), ale mniej obrazowe. Wyrażenia z „tamtej strony”, „tamtego kierunku” dobrze sprawdzają się wtedy, gdy tekst ma oddawać konkretny układ przestrzenny, np. w relacji dziennikarskiej czy opisie miejsca.
Najczęstsze błędy związane z „stamtąd”
Pomyłki nie kończą się na samym „z tamtąd”. Pojawia się cała seria podobnych konstrukcji.
„Z stamtąd” – dublowanie przyimka
Forma „z stamtąd” to podwójny przyimek „z”, raz zapisany osobno, raz wchłonięty w „s-” na początku wyrazu. W mowie często brzmi to dość naturalnie („zz-tamtąd”), ale w piśmie jest po prostu niepoprawne.
Poprawnie:
- „Wraca stamtąd późno.” (nie: „z stamtąd”)
- „List dotarł stamtąd po tygodniu.”
„Ztamtąd” – pisownia łączna z „z”
Czasem pojawia się także dziwna hybryda: „ztamtąd”. To próba zapisania tego, co słyszalne, bez świadomości, że „s-” już zawiera dawny przyimek „z”.
Takich form należy unikać. W tekstach oficjalnych wyglądają jak zwykła literówka, ale w większej liczbie obniżają ocenę całości – szczególnie w dokumentach składanych do urzędów, CV czy pismach procesowych.
Mylenie „stamtąd” ze „stamtądże”
Rzadziej, ale jednak, można trafić na formy typu „stamtądże”, „stamtądów”. Są to archaizmy lub błędne próby tworzenia odmiany czegoś, co nie odmienia się jak rzeczownik. „Stamtąd” jest nieodmienne i jako takie pozostaje w każdym kontekście.
Jak zapamiętać poprawną formę „stamtąd”?
Najprostsze metody zwykle działają najlepiej. W przypadku „stamtąd” warto wypróbować kilka skojarzeń.
- Powiązanie z „stąd”: jeśli „stąd” pisze się łącznie i bez „z stąd”, tak samo traktuje się „stamtąd”.
- „S- jak „z”: literka „s” na początku „stamtąd” to tak naprawdę ukryte „z”. Nie ma sensu dodawać go drugi raz przed wyrazem.
- Seria: stąd – skąd – stamtąd. Wszystkie trzy odpowiadają na pytanie „skąd?” i wszystkie zapisuje się jednym słowem.
Jeśli w zdaniu nasuwa się „z tamtąd”, wystarczy zamienić to w głowie na „stamtąd” lub rozwinąć do „z tamtego miejsca”. Każde z tych rozwiązań będzie poprawniejsze od pozostawienia „z tamtąd”.
Dlaczego w ogóle warto się tym przejmować?
Może pojawić się pytanie: czy taka „drobnostka” ma naprawdę znaczenie? W praktyce – ma, i to niemałe. Błędy w krótkich, często używanych słowach są dla czytelnika natychmiast widoczne. Psują wrażenie staranności, nawet jeśli treść jest merytorycznie dobra.
„Z tamtąd” szczególnie rzuca się w oczy w:
- CV, listach motywacyjnych, profilach zawodowych,
- ofertach, pismach do urzędów,
- mailach wysyłanych „do wielu” (newslettery, komunikaty firmowe),
- pracach zaliczeniowych, dyplomowych, raportach.
W takich sytuacjach poprawna pisownia nie jest kwestią „akademickiej” dyskusji, tylko konkretnego efektu wizerunkowego. Jedno słowo napisane nie tak, jak trzeba, nie skreśli żadnego tekstu. Ale seria takich „drobiazgów” – już tak.
Podsumowując: używa się zawsze formy „stamtąd” jako jednego wyrazu. „Z tamtąd”, „z stamtąd” i „ztamtąd” to błędy, których łatwo uniknąć, jeśli potraktuje się „s-” na początku jako ukryte „z” i zapamięta prostą serię: „stąd – skąd – stamtąd”.