Ani słowniki nie są tu całkiem jednogłośne, ani potoczne użycie nie jest zupełnie spójne. Już na początku warto to uciąć: poprawne są obie formy – „rękami” i „rękoma”, tyle że nie w każdym kontekście będą brzmiały równie dobrze. Ten tekst pokazuje, skąd wzięły się dwa warianty, który lepiej pasuje do oficjalnego stylu, kiedy „rękoma” nie razi, a także jak uniknąć typowych wpadek ortograficzno‑fleksyjnych. W efekcie po lekturze nie tylko zniknie wątpliwość „rękami czy rękoma”, ale też łatwiej będzie ogarnąć podobne pary typu „oczami/oczoma” czy „uszami/uszyma”.
„Rękami” czy „rękoma” – szybka odpowiedź
Rzeczownik „ręka” w narzędniku liczby mnogiej ma dwie poprawne formy:
- rękami – forma częstsza, neutralna, zalecana w tekstach oficjalnych;
- rękoma – forma poprawna, ale bardziej potoczna i ekspresywna.
Obie formy są notowane w słownikach (m.in. PWN) i uznawane za normatywnie poprawne. Różnica dotyczy przede wszystkim stylu i brzmienia, a nie poprawności jako takiej.
W tekstach oficjalnych i szkolnych najbezpieczniej używać formy „rękami”. Forma „rękoma” jest poprawna, ale lepiej pasuje do języka mówionego, dialogów i swobodniejszej narracji.
Odmiana słowa „ręka” – skąd się biorą dwie formy?
Żeby zrozumieć dylemat, warto spojrzeć na pełną odmianę rzeczownika „ręka”. Chodzi tu o narzędnik liczby mnogiej – czyli odpowiedź na pytanie „kim? czym?” w liczbie mnogiej: „z kim? z czym?”
Dla „ręka” wygląda to tak:
- M. (kto? co?) – ręka, ręce
- D. (kogo? czego?) – ręki, rąk
- C. (komu? czemu?) – ręce, rękom
- B. (kogo? co?) – rękę, ręce
- N. (z kim? z czym?) – ręką, rękami / rękoma
- Ms. (o kim? o czym?) – ręce, rękach
W narzędniku liczby mnogiej występują więc dwa równorzędne warianty. Ten typ podwójności (końcówki -ami i -oma) nie dotyczy tylko słowa „ręka”, ale całej grupy rzeczowników żeńskich zakończonych w mianowniku na -a.
Historycznie końcówka -oma była bardziej rozpowszechniona, natomiast z czasem zaczęła być wypierana przez -ami, uznawane dziś za formę neutralną i typową. Dlatego:
- „rękami” brzmi dla większości użytkowników języka jako bardziej „zwyczajne”,
- „rękoma” ma lekki posmak potoczności lub stylizacji.
Która forma jest lepsza w jakim kontekście?
Skoro normatywnie poprawne są obie, pojawia się praktyczne pytanie: kiedy lepiej wybrać „rękami”, a kiedy „rękoma”?
Styl formalny: szkoła, praca, oficjalne pisma
W wypowiedziach oficjalnych, w tekstach naukowych, w pismach urzędowych i w pracach szkolnych zdecydowanie bezpieczniejsza będzie forma „rękami”. Uznawana jest za standardową i neutralną, odpowiada też tendencjom współczesnej polszczyzny.
Przykłady:
- „Podpis należy złożyć własnoręcznie, czytelnym pismem, rękami uprawnionych osób.”
- „Dzieci zasłaniały twarz rękami przed silnym wiatrem.”
W takich kontekstach forma „rękoma” może zabrzmieć zbyt potocznie, a nawet lekko „szorstko” stylistycznie. Nie będzie to błąd w ścisłym sensie, ale efekt stylistyczny może być mniej korzystny.
Styl potoczny, literatura, dialogi
Forma „rękoma” świetnie sprawdza się tam, gdzie potrzebny jest bardziej żywy, mówiony język: w dialogach, beletrystyce, tekstach publicystycznych o swobodnym tonie.
Przykłady:
- „Złapał się rękoma za głowę i nie wiedział, co powiedzieć.”
- „Dziecko wymachiwało rękoma z radości.”
Ta forma często niesie ze sobą odcień ekspresji – przy mocnych emocjach („machanie rękoma”, „łapanie się rękoma za głowę”) brzmi po prostu naturalnie.
Jaką formę wybrać w praktyce?
Dobry, prosty filtr wyboru wygląda tak:
- tekst oficjalny, bez stylizacji → „rękami”;
- tekst potoczny, dialog, sytuacja emocjonalna → „rękami” lub „rękoma”, według brzmienia;
- egzamin, wypracowanie, CV, pismo → lepiej trzymać się formy „rękami”.
Najczęstsze błędy i wątpliwości
Dylemat „rękami czy rękoma” często ciągnie za sobą inne problemy. Kilka z nich powtarza się wyjątkowo często.
Mylenie przypadka: „rękoma” zamiast „rękom”
Istnieje duża pokusa, żeby w każdym miejscu w liczbie mnogiej wstawić formę „rękoma”, bo „tak ładnie brzmi”. To prowadzi do niepoprawnych zdań w celowniku:
- niepoprawnie: „Zajęcia zaczynają się o 10, rękoma są szczególnie potrzebne do doświadczeń.”
- poprawnie: „… rękom są szczególnie potrzebne do doświadczeń.”
Tu chodzi o celownik liczby mnogiej („komu? czemu?”), więc poprawna końcówka to -om, a nie -oma. Forma „rękoma” jest wyłącznie narzędnikiem („z kim? z czym?”).
Upychanie „-oma” do innych rzeczowników
Bywa też, że ktoś próbuje przenieść schemat na inne słowa i wymyśla formy typu „książkoma”, „kartkoma”. Tu już wchodzimy w ewidentny błąd. Nie każdy rzeczownik żeński z końcówką -a w mianowniku ma warianty -ami / -oma w narzędniku.
Dla porządku:
- „książkami” – nie: „książkoma”
- „kartkami” – nie: „kartkoma”
- „kartami” – nie: „kartoma”
Podwójne formy typu „-ami / -oma” są ograniczone do określonych rzeczowników i najlepiej traktować je indywidualnie, a nie próbować na siłę uogólniać.
Jak to zapamiętać bez wkuwania całych tabel odmiany?
W praktyce nie ma potrzeby pamiętać całej historii końcówki -oma. Znacznie wygodniej oprzeć się na prostym schemacie skojarzeń i przykładów.
Prosty wzorzec: domyślnie „-ami”
W nowoczesnej polszczyźnie forma z końcówką -ami jest zwykle traktowana jako domyślna w narzędniku liczby mnogiej. To znaczy: jeśli jest wątpliwość, co wybrać, dopóki słownik nie powie inaczej, bezpieczniej jest postawić na -ami.
W przypadku „ręka” działa to tak:
- najpierw: „rękami” – jako forma neutralna;
- „rękoma” – jako świadome, stylistyczne odstępstwo.
Taki schemat ma jeszcze jedną zaletę: ułatwia pisanie pod presją czasu (test, egzamin). Wystarczy pamiętać, że forma z -ami zawsze przejdzie, natomiast -oma już wymaga większej czujności.
Zapamiętanie przez skojarzenie
Dobrym trikiem jest sparowanie formy „rękoma” z konkretnym, obrazowym zdaniem, np.:
- „Złapał się rękoma za głowę.”
To połączenie jest na tyle częste w filmach, książkach i rozmowach, że szybko wbija się w pamięć. Gdy forma „rękoma” zostanie powiązana z jednym, charakterystycznym zwrotem, łatwiej później świadomie sięgnąć po nią w podobnych kontekstach i nie nadużywać jej tam, gdzie brzmi sztucznie.
Inne podobne pary: „oczami/oczoma”, „uszami/uszyma” i spółka
Dylemat „rękami czy rękoma” nie jest odosobniony. W polszczyźnie występuje cała grupa podobnych par.
Oczy, uszy, nogi – gdzie są dwie formy, a gdzie jedna?
Jedne rzeczowniki mają dwa równorzędne warianty, inne w praktyce używane są głównie w jednej formie. Kilka najczęstszych przykładów:
- oczy – narzędnik: oczami / oczoma
- uszy – narzędnik: uszami / uszyma
- nogi – narzędnik: nogami / nogoma (druga forma rzadsza, w praktyce „nogami” dominuje)
Przy „oczoma”, „uszyma”, „nogoma” obowiązują podobne zasady jak przy „rękoma”: formy te są poprawne, ale brzmią bardziej potocznie lub archaicznie, w zależności od kontekstu i ucha odbiorcy.
Bardziej naturalne i typowe w tekstach neutralnych są tu zdecydowanie formy:
- oczami,
- uszami,
- nogami.
W literaturze, dialogach czy języku potocznym można natomiast natknąć się na „oczoma”, „uszyma”, „nogoma” – tak samo jak na „rękoma”.
Współczesna norma językowa preferuje końcówkę -ami w narzędniku liczby mnogiej, a formy z -oma zostawia głównie dla stylizacji, ekspresji i tradycyjnych związków frazeologicznych.
Czy szkoła może uznać „rękoma” za błąd?
Pod względem normy językowej forma „rękoma” nie jest błędem. Jednak w praktyce szkolnej dużo zależy od kontekstu zadania i podejścia nauczyciela.
Jeśli polecenie brzmi ogólnie („Napisz opowiadanie…”) i w tekście pojawia się potoczny dialog, „rękoma” ma pełne prawo się tam znaleźć. Jeśli jednak zadanie ma charakter ściśle formalny, a nauczyciel wyraźnie podkreśla stosowanie stylu oficjalnego, preferowana będzie forma „rękami”.
W razie sporu zawsze można powołać się na słowniki i poradnie językowe (np. PWN), które jasno wskazują, że obie formy są poprawne. Natomiast z czysto pragmatycznego punktu widzenia, aby uniknąć nieporozumień, w szkole i na egzaminach bezpieczniej trzymać się neutralnego wariantu „rękami”.
Podsumowanie: jakie jedno zdanie warto zapamiętać?
Wątpliwość „rękami czy rękoma” da się sprowadzić do prostego komunikatu: obie formy są poprawne, ale w języku współczesnym jako neutralna i zalecana funkcjonuje forma „rękami”, natomiast „rękoma” lepiej traktować jako wariant potoczny lub ekspresywny. Jeśli tekst jest oficjalny – używać „rękami”. Jeśli ma brzmieć swobodnie, mówienie „rękoma” będzie w porządku, byle świadomie i bez przesady.