W języku polskim o poprawność potrafią potknąć się nawet osoby, które na co dzień piszą bez większego wysiłku. Dobrym przykładem jest para czasowników: „kupować” i „kupywać”. Brzmią podobnie, ale ich status w normie językowej i znaczenie wcale nie są oczywiste. Od poprawnej formy zależy nie tylko styl, lecz także to, czy zdanie brzmi naturalnie dla native speakera. Poniżej uporządkowano to zagadnienie tak, by po lekturze nie trzeba było zgadywać, którą formę wybrać w codziennym pisaniu.
„Kupować” – forma podstawowa i neutralna
Współcześnie za jedyną poprawną i neutralną formę uznaje się czasownik „kupować”. To właśnie tej formy uczą podręczniki, słowniki i narzędzia do korekty tekstu. W praktyce oznacza to, że w każdym zwykłym kontekście – od maila do szefa, po ogłoszenie sprzedaży – należy pisać właśnie „kupować”.
Czasownik ten tworzy standardową rodzinę form:
- bezokolicznik: kupować
- 1. os. l. poj.: kupuję
- 2. os. l. poj.: kupujesz
- 1. os. l. mn.: kupujemy
- imiesłów przymiotnikowy czynny: kupujący
W słownikach normatywnych (np. Wielki słownik języka polskiego PAN) właśnie „kupować” jest formą cytowaną jako poprawna, bez żadnych zastrzeżeń. To bezpieczny wybór w każdym tekście – od wypracowania szkolnego po umowę handlową.
Skąd wzięło się „kupywać” i czy jest błędne?
Forma „kupywać” nie jest zmyślona ani zupełnie niepoprawna. Ma swoje miejsce w historii języka polskiego i w części słowników nadal figuruje jako wariant, zwykle z kwalifikacją typu: rzadkie, przestarzałe lub potoczne. Problem w tym, że w tekstach współczesnych brzmi dla większości użytkowników nienaturalnie, a czasem wręcz komicznie.
Norma współczesna: w każdym neutralnym, współczesnym tekście należy używać formy „kupować”. „Kupywać” traktowane jest co najmniej jako archaizm lub rzadki wariant.
Dlatego w praktyce, gdy pojawia się pytanie „kupować czy kupywać?”, odpowiedź z perspektywy dzisiejszej normy użytkowej jest prosta: w zwykłym tekście zawsze „kupować”. „Kupywać” można pozostawić dla bardzo specyficznych kontekstów, o których niżej.
Różnice znaczeniowe: teoria kontra praktyka
W części opracowań można spotkać tezę, że „kupywać” ma nieco inny odcień znaczeniowy niż „kupować”. Zwykle opisuje się to w ten sposób:
- kupować – czynność ogólna, proces nabywania; może być jednorazowa lub powtarzalna, kontekst decyduje;
- kupywać – czynność zazwyczaj powtarzalna, nawykowa, regularne nabywanie czegoś.
Teoretycznie więc można by powiedzieć:
„Zaczął regularnie kupywać książki w antykwariacie.”
W praktyce niemal każdy współczesny użytkownik języka użyłby tu formy:
„Zaczął regularnie kupować książki w antykwariacie.”
Ta „dodatkowa” funkcja znaczeniowa formy „kupywać” nie ma realnego odbicia w żywym języku. Z powodzeniem zastępuje ją konstrukcja typu: „kupować regularnie”, „często kupować”, „zwykle kupować”.
Związek z parą „kupić – kupować”
Najlepiej uporządkować sprawę, patrząc na cały zestaw form:
- kupić – dokonane (jednorazowe ukończenie czynności: „kupiłem telefon”);
- kupować – niedokonane (proces, powtarzalność lub czynność trwająca: „lubię kupować książki”).
W systemie języka polskiego istnieją pary typu:
- „zjeść – jadać” (regularne jedzenie),
- „pić – pijać” (nawyki, np. „pijać alkohol”),
- „brać – miewać” (czasem przekształcone znacznie silniej).
„Kupywać” próbuje pełnić podobną funkcję w stosunku do „kupić” – wskazywać na powtarzalne dokonywanie czynności. Problem w tym, że ten typ tworzenia form nie przyjął się w nowoczesnym języku. O ile „pijać” nadal funkcjonuje (np. „pijać kawę rano”), o tyle „kupywać” wypadło z obiegu.
Dlaczego „kupywać” brzmi dziś sztucznie?
Język naturalnie upraszcza to, co zbędne. Jeśli dana forma nie daje realnej przewagi znaczeniowej nad inną, stopniowo wypada z użycia. Z „kupywać” stało się właśnie coś takiego. Współczesny użytkownik, nawet jeśli zna tę formę, w większości sytuacji jej nie wybierze.
Pojawiają się też inne skojarzenia. Dla części odbiorców wyraz „kupywać” brzmi po prostu jak błąd, dla innych – jak stylizacja na mowę wiejską albo na dawną polszczyznę. W wielu kontekstach może to rozbić powagę tekstu lub nadać mu niezamierzenie humorystyczny charakter.
W pracy nad tekstem – zarówno edukacyjnym, jak i zawodowym – warto unikać form, które wywołują zbędne zgrzyty. Z tego powodu „kupywać” najlepiej traktować jako formę teoretycznie istniejącą, ale praktycznie nieużywaną.
Kiedy „kupywać” może się przydać?
Stylizacja, cytat, kontekst historyczny
Mimo wszystko „kupywać” nie trzeba całkowicie wyrzucać z pola widzenia. Są sytuacje, w których użycie tej formy może być uzasadnione i celowe:
1. Stylizacja językowa
W tekstach literackich, dialogach stylizowanych na mowę ludową, archaiczną lub gwarową, „kupywać” może służyć budowaniu charakteru postaci lub realiów świata przedstawionego. Wtedy nienowoczesne brzmienie formy staje się atutem, a nie wadą.
2. Cytaty z dawnych tekstów
W pracach naukowych, opracowaniach historycznych, analizach dawnej literatury pojawiają się cytaty z autorów, którzy używali „kupywać”. W takiej sytuacji forma ta jest elementem autentycznego przekazu i nie podlega „poprawianiu”.
3. Świadoma gra językowa
W tekstach publicystycznych lub marketingowych czasem celowo wprowadza się rzadką formę, by przyciągnąć uwagę lub stworzyć efekt humorystyczny. Trzeba jednak mieć świadomość, że znaczna część odbiorców odbierze „kupywać” jako błąd, a nie jako świadomy zabieg.
W tekstach użytkowych (maile, CV, raporty, oferty) forma „kupywać” nie powinna się pojawiać. To niemal zawsze będzie wyglądało jak pomyłka.
Co na to słowniki i językoznawcy?
Sytuacja „kupywać” jest dobrym przykładem rozjazdu między opisem języka a jego aktualnym użyciem. Część słowników ogólnych notuje tę formę jako:
- rzadką,
- przestarzałą,
- potoczną lub nacechowaną.
Jednocześnie w poradniach językowych i opracowaniach normatywnych podkreśla się, że wzorcowa polszczyzna współczesna preferuje wyłącznie „kupować”. Nawet jeśli „kupywać” bywa uznawane za „dopuszczalne”, to w praktyce jest zalecane tylko tam, gdzie ktoś ma bardzo konkretne powody, by po nie sięgnąć.
Warto tu zwrócić uwagę na jeden aspekt: normę językową tworzą nie tylko słowniki, ale przede wszystkim rzeczywiste użycia w tekstach i w mowie. Jeśli forma jest realnie martwa w codziennym obiegu, jej obecność w słowniku ma charakter dokumentacyjny, a nie zachęcający do stosowania.
Jak uczyć się i utrwalać poprawną formę?
Osobom zaczynającym przygodę z bardziej świadomym pisaniem można polecić prostą zasadę:
Używać wyłącznie czasownika „kupować” i zignorować „kupywać” w praktyce.
Jeśli pojawia się potrzeba zaakcentowania powtarzalności, można sięgnąć po konstrukcje:
- „często kupować coś”,
- „zwykle kupować coś”,
- „regularnie kupować coś”,
- „mieć w zwyczaju kupować coś”.
Daje to pełną precyzję znaczeniową bez ryzyka, że czytelnik zakwestionuje poprawność formy. Jednocześnie eliminuje konieczność pamiętania, w jakim dokładnie kontekście „kupywać” byłoby jeszcze akceptowalne.
Najważniejsze wnioski: kupować czy kupywać?
Podsumowanie sprowadza się do kilku prostych punktów:
- „Kupować” – forma podstawowa, współczesna, neutralna, poprawna w każdym rejestrze języka.
- „Kupywać” – forma historycznie istniejąca, dziś rzadko używana; w praktyce odbierana jako archaizm, regionalizm lub błąd.
- Różnica znaczeniowa (powtarzalność, nawykowość) jest w teorii, ale w praktyce łatwo ją wyrazić innymi słowami.
- W tekstach użytkowych i edukacyjnych warto konsekwentnie trzymać się formy „kupować”.
Świadome używanie poprawnej formy to nie przejaw przesadnego formalizmu, lecz element czytelnej i wiarygodnej komunikacji. W tym konkretnym przypadku sprawa jest prosta: w nowoczesnej polszczyźnie „kupować” wygrywa z „kupywać” we wszystkich typowych sytuacjach.